12 opowieści żydowskich – Anka Grupińska

Layout 1Najnowsza książka Anki Grupińskiej „12 opowieści żydowskich” zawiera wywiady z grupą dość specyficznych świadków historii. To Żydzi, którzy przeżyli Zagładę na terenie Polski lub ZSRR, a po wojnie zdecydowali się pozostać w Polsce. Taka decyzja wiązała się z wieloma dramatycznymi wyborami i kompromisami: pogodzeniem się ze zniszczeniem całego przedwojennego żydowskiego świata, koniecznością odbudowy od podstaw materialnej egzystencji, często zmiany tożsamości. Przede wszystkim zaś oznaczało to  niemożność opowiedzenia o swojej biografii, powikłanych losach i cudzie ocalenia. Na ogół bohaterowie spotykali się z ogromną obojętnością otoczenia, nierozumiejącego swoistości i niepojmującego w istocie rozmiarów Holocaustu i tego, co oznaczał on także dla polskiego społeczeństwa. Polacy zafiksowali się na historii własnego bólu, dziejowych krzywd i rachunku wojennych strat. Dla polskich Żydów tej narracji pozostało niewiele miejsca.

Książka Anki Grupińskiej powstała na podstawie dwóch projektów historii mówionej prowadzonej w latach 2003-2012, a więc niemal w ostatnim momencie, w którym możliwe było zebranie relacji od osób pamiętających świat polskich Żydów sprzed wybuchu wojny. Rozmówcami autorki są osoby urodzone w pierwszych trzech dekadach dwudziestego wieku. Ich świadectwa są bezcenne, gdyż stanowią ważny przyczynek do rekonstrukcji obrazu przedwojennego żydowskiego życia. Można zarzucić im fragmentaryczność i ułomność, wszak są oparte na zawodnej – po tylu latach i wojennej tragedii –  pamięci. Ich autentyczność stanowi  jednakże niezaprzeczalny walor książki.

Sama autorka stara się kierować narrację w stronę czasów przedwojennych. Jej osią jest to, co było przed Zagładą. Wojenne i powojenne losy rozmówców stanowią jedynie dodatek. To uświadamia jedynie trudności, jakie sprawia opowiedzenie biografii przeciętej na pół, podzielonej na przed i po. Tak naprawdę każdy z bohaterów ma podwójny życiorys. Przez niemal pół wieku ten przedwojenny był niewidoczny, często celowo ukryty, nieistniejący dla znajomych i rodziny. To była pamięć odrzucona, boląca, niepotrzebna. Rzadko kiedy przeżył ktoś, komu można było zadać proste pytanie „czy pamiętasz?”. W ten sposób biograficzna ciągłość została zerwana, brutalnie rozerwana na dwie połowy. Ta pierwsza nie była przeżywana. Czas miniony pozostawił po sobie smutne, widmowe i milczące miejsce. Książka Grupińskiej staje się archeologią i eksploracją pamięci świadków. Odpomina nazwiska, twarze, charaktery, zwyczaje. Staje się lekcją umarłego języka.

Rozmówcy autorki w rozmaity sposób opowiadają o swojej przeszłości: z zadumą, humorem, smutkiem, czasem z ogromnym dystansem. Opowieści są pełne luk, jednak właśnie to one są najbardziej przejmujące. Skoro zapamiętane było tak pełne życia, niezwykłych zdarzeń i możliwości, to co musi kryć w sobie ta pustka? Być może to tam kryje się odpowiedź na wciąż zadawane pytanie „jak to było możliwe”? A może ta o wiele ważniejsza, mówiąca o naturze świata.  Może właśnie dlatego otrzymanie odpowiedzi jest niemożliwe.  Ta pamięć umarła wraz z ludźmi. Nie ma jej jak i komu przekazać. Można tylko próbować ocalić relacje ostatnich żyjących świadków.

Autorka: Anka Grupińska
Tytuł: 12 opowieści żydowskich
Wydawnictwo: Czarne
Premiera: 18 listopada 2013
Ilość stron: 272

About the author
Ewa Glubińska
historyczka, feministka, wielbicielka herstories pisanych przez życie i tych fikcyjnych również

komentarz

  1. Ważna książka… Z gatunku tych, które wypada przeczytać, żeby uświadomić sobie, jak zmienił się świat po Zagładzie. Niedługo i ja poznam jej treść, bo książka cierpliwie czeka na stosiku na swoją kolej.

Odpowiedz na „DofiAnuluj pisanie odpowiedzi

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *